Friday, January 24, 2014

Review of Snake Lake by Jeff Greenwald

With Snake Lake, Mr. Greenwald has created a dish that is boldly and unapologetically spicy but still retains the raw and bloody mess that makes up the human experience – the meat is rare and it bleeds; yet, there’s so much added flavor that you wonder at not only the dish in front of you or the master chef behind it but also at your own taste buds, the ambience around you, the roof over your head, and the ever-present (if not always visible) countless stars in the heavens above. Snake Lake bursts in your consciousness like a supernova.

Mr. Greenwald deftly minces the meat of the dish – the death of his brother – with the garlicky experience of slowly losing one’s closest family member to a vampiric and unfathomable demon. Then he takes exquisite care in selecting the right ingredients and spices – the heated mustard oil (the 1990 People’s Movement in Nepal) that binds the dish together, the fenugreek seeds of hopes of Nepali democracy browning on the hot mustard oil, the gingery Grace, the understated and underrated chili-like fiery determination within the narrator himself that carries the entire dish, the salt of the earth people he meets, and the turmeric-like healing properties embodied by Chokyi Nyima, the Tibetan lama. Best of all, Mr. Greenwald garnishes all of this with something green, something hopeful, something that remains in your spiritual palate even after you close the book: Buddhist equanimity in the face of philosophic existential threats. The green onions of Tibetan Buddhism are liberally sprinkled all over the dish. They provide a much-needed balance to the equation.

The result of all this is a masterpiece. The book captures the social and cultural realms of two very different places, halfway across the globe from each other. And yet it brings the binding force of humanity to the table. Humanity. With all its foibles, with all its glory. I am equally impressed by Mr. Greenwald’s technical skills as a writer as by the way he shows his own vulnerable self, his willingness to share his humanity. Our lives, to be cliché about it, is as funny as it is sad. There’s wit and charm in it all but there’s also dread and despair. Mr. Greenwald captures both and does a great job weaving them into a fine tapestry, although I must confess that at times the artwork seems more like a tableau vivant, as if Mr. Greenwald is merely capturing a carefully crafted image where costumed actors are forced to play their parts. But that’s to be expected in a memoir, especially one that has to bring such disparate experiences together in a meaningful way.

The reason why I stretch the analogy, i.e., Snake Lake as the dish described above, is because of Kathmandu. The titular “lake” in the book is a small pond of sorts in Kathmandu (Naag Pokhari). Mr. Greenwald makes much of this pond and the myth behind its existence. The pond morphs into a lake. The snakes grow into mythical proportions. The metaphor becomes an allegory. And he does this so deftly and elegantly that one wonders if he was born and raised in Nepal. All of this clearly shows that Kathmandu, and by that extension Nepal, is very dear to Mr. Greenwald. In Newari culture, which is the bedrock of Kathmandu culture, there’s a famous and nutritious dish called Kachila that somehow manages to take raw water buffalo meat and mix it with the right type and amount of spices. That dish is and has been a source of great sustenance to countless people who have farmed the Kathmandu valley for ages and assuaged the wrath of many a fickle snakes, many a rulers. Mr. Greenwald’s book, to bite and swallow (or constrict?) the analogy to death, manages to take raw emotions – his own – and deftly cover them up with spicy and distracting anecdotes. The reader is left wondering. Wondering if there can ever be any other way to serve an experience as raw as losing one’s brother to suicide while witnessing the brewing of a historical revolution.

Snake Lake is a full-bodied and earthy memoir that tackles a brawny topic with delicate wit and charm. It is rich and yet is tender. A lesser writer would probably have served a broth full of bromide salts.

Available on Amazon or if you're in Nepal, at Vajra Books in Thamel.

Wednesday, January 8, 2014

Year 2014 and Nepal Constituent Assembly Election 2.0: Real Results and Reflections

2013 was an interesting year for a lot reasons. Some of them are personal or, dare I say, subjective and I won't be sharing them here. But others were objective and thereby, I dare say, really real. Okay enough with all this dualism nonsense (with apologies to Stephen Hawking). Descartes' mind, which hopefully is not rotting away in some discarded vat as of this moment (which would be something akin to Blaise Pascal burning in a vat of oil in hell for "encouraging false belief", i.e., ironic for all you intellectual heathens out there) - or wait, is it his brain and not his mind that could be rotting away in some vat? Nevermind. Discussions about his rotting skull (=brain+mind?) can be brought up some other day. Here ends my prologue showing off my knowledge of analytic philosophy, for this is the limit of my intellectual prowess. Wikipedia is the source of all my knowledge and I let anonymous commentators on dubious chatblogs do the thinking for me. And if I want to show off, I just point to the Stanford Encyclopedia of Philosophy. I don't even have to read what it has to say.

[I am keeping my 2014 resolution to not brag about myself in my own blog. I am a man of integrity.]

Talking about my blog, last September I wrote that KP Oli and Bhabukram Bhattarai might be running against each other in Bhaktapur-2. Turns out, that didn't happen. Disappointing, I know. But the CA election in general did not disappoint. It was a glorious erection, full of thrills and scandals. That is if you're not of the Tukriyeko but still Yekikrit Maubadi (UCPN) persuasion. By the way, of the two Maoist factions, which one is the You-CPN and which is the I-CPN? I've been wondering about this for decades now (relatively speaking, spacetime-wise). Depends on your subjective point of view, I guess.

The 2013 CA election was covered extensively by a broad range of media outlets, including a lot of online blogs and legit news sites. Even the usually lousy finally got its act together. Look here for all the fancy graphics, for instance. So let me not go into the details of the Maubadi slaughter. Instead, let me get to the subjective and share something that is personally unreal but, thankfully, actually real. [or is it? asks the square-bracket yielding, well, square? hmmm...]

Kathmandu-6: Includes the place where I grew up. The open expanse with the kauli-bari's and the dhaan-bari's (season permitting), the paddy fields where paddies grew (there were a lot of paddies back then... now only a few stalks remain), the sweaty swamps that grew mosquito larvae yay big during Monsoon...okay enough with all this cheesy sentimentality. The thing is, this idyllic playground transmogrified into the New Bus Park area in the mid-1990's, which then became a hotbed of Maubadi activism later on. Long story short, it became a hellhole. I've written about this area before.

An underdog from Nepali Kaangres ("NC") went head to head with a shoo-in UCPN candidate. Kathmandu-6, the battleground that no one was watching. Even the NC activists working door to door had little hope. But they plodded on. They had been doing this for ages, before the age of the UCPN's, before the "real" subjugators of the "real" working class were brought to their knees, before the "actual" masses were thought of as yokels fit for nothing but disdain, before the fucking Buddha was born etc. (i.e, NC workers still believe that their party is the greatest and that they brought enlightenment to the dark ages of Nepal...come to think of it, this is actually true in a lot of ways). Anyway, the thing is the NC activists did what they thought was the right thing to do. To plod on. To be a NC karyakarta. To be a NC party member. And so they rallied and they marched and they pounded the pavement, with dust in their eyes and smog in their brains, grasping at anything that would give them meaning in their lives. One of them was my father. He was pretty high up in the NC Kathmandu-6 election campaign. I wished him all the luck but told him all his efforts were in vain and asked him to just join the UCPN or do something stupid like that (I don't recall what exactly I told him).

Turns out NC won handily in Kathmandu-6. That was a shocker. Believe me.

And turns out UCPN (Hisila Yami) lost Kathmandu-7, which includes the place where my "yisthayi" (permanent) home is right now. Ms. Yami (aka Mrs. Bhattarai, supposedly of the Bhabukram varietal but way too different to be even of the same species) was the incumbent. She was supposed to win. In everyone's mind. She was the winner. No questions asked. She lost by over 1800 votes. Just in case you missed it earlier in this post, I wrote about these two areas back in 2008 when a so-called bomb went off in the New Bus Park area.

Goodbye 2013. I hope 2014 works out well for Nepal and the Nepalese people. We deserve better than the UCPN bullshit we endured between the years CA election 1.0 and the 2013 CA election (aka Nepal Constituent Assembly Election 2013 or Nepal Constituent Election 2.0 or Nepal CA election or Nepali CA Election or 2013 Nepali Constituent Assembly Election or Nepali Constituent Election 2.0).
[excuse me for the wordiness - I am trying to get as many searchable words in as possible here].

Blast From the Past: A selection of my posts on Nepal CA Election 1.0 (yes, this blog is a bit dated, almost as old as Twitter) -

CA Elections Revisited (April 8, 2007)
Watch Out for Prachanda (April 25, 2007)
Prachanda vs. Kathmandu Constituency #10 (March 16, 2008)
A Sample Ballot (March 21, 2008)
A Populist Post on Nepal's CA Election (April 26, 2008)

Sunday, September 15, 2013

Nepal Constituent Assembly 2.0: You Heard it First Here

This will be interesting to watch, especially the two Narayans' clash @Bhaktapur-1, because Bijukchhe has almost no clout outside of Bhaktapur and Kaji Shrestha most def has some other constituency where he is being "recommended" to run, just like Bhabukram has Gorkha (and boy does he have it, thanks to this other Narayan) and Oli the Verbal Goli has Jhapa, as always. Wait, isn't N. Kaji also from Gorkha?  I need to contact my Gorkhali "contyakts" and get back to y'all on this.

I want to go to Gorkha and dream the Bhabuk dream too. Naya raja haru always come from Gorkha. Take that, KP! (I wink at those who know what "KP" actually really stand for).

CA election 2013: KP Oli, Baburam Bhattarai recommended for Bhaktapur Constituency-2
Baburam Bhattarai
Baburam Bhattarai
KP Oli
KP Oli
CPN-UML senior leader KP Oli and UCPN (Maoist) senior leader Baburam Bhattarai have been recommended from their respective parties to contest the Constituent Assembly elections from Bhaktapur Constituency-2.
According to RSS, along with Oli, CPN-UML has recommended Mahesh Basnet, the chairman of Youth Association Nepal for the same constituency.
Oli has already been recommended from Jhapa, while Bhattarai has been recommended from Gorkha.
As for Bhaktapur's Constituency-1, UCPN (M) has recommended its senior leader Narayan Kaji Shrestha, while Nepal Workers and Peasants' Party (NWPP) has recommended Narayan Man Bijukchhe, who is a regular winner from the constituency.
The NWPP has been making preparations to make its secretary Sunil Prajapati a candidate from Bhaktapur Constituency-2, it is learnt.
Likewise, Nepali Congress has recommended Binod Kayastha, the president of Tarun Dal to contest the polls from Bhaktapur Constituency-2.

Wednesday, April 10, 2013

Going by this, even my failed novel is a bestseller...

...if only because 90% of the "published" books are, so to speak, rotting in a basement somewhere.  You see, I "bought" the published books from my publisher and hence the thing is a bestseller. At least going by Ratna Pustak Bhandar's standards.  See below:

[साभार - नागरिक -]

बेस्टसेलर : भ्रम र तथ्य

भाषा शर्मा र फणीन्द्र संगम -बेस्टसेलर बुक्स। छोटो समयमै सर्वाधिक बिक्री हुन सफल। बेस्टसेलर। प्रकाशन भएको दुई हप्तामा हजारौं प्रति बिक्री। पुस्तक बिक्रीसँगै हौसिएका नेपाली प्रकाशकले हिजोआज आफ्ना कृतिको जिल्दामा यस्ता प्रचार टाँस्न थालेका छन्। कतिपय पाठक उनीहरूको प्रचारमाथि विश्वास गर्छन्। ती कृति कति संख्यामा बिकेका हुन्छन्, कसैले खोज्दैन। यकिन तथ्यांक कसैसँग पनि छैन।

नेपाली पुस्तक बजारमा 'बेस्टसेलर'का नाममा भइरहेका प्रचार र विज्ञापनको कुनै निश्चित मापदण्ड र आधिकारिकता देखिँदैन। केही राम्रा लेखकका कृतिको दुई-तीनवटा पुनर्मुद्रणलगत्तै सर्वाधिक बिकेको मान्ने प्रकाशकहरूसँग पुस्तक पसलेसँग ती पुस्तक कति संख्यामा बिक्री गरे भन्ने तथ्यांक हुँदैन। भए पनि उनीहरू सार्वजनिक गर्न चाहँदैनन्। 
अन्य मुलुकमा निश्चित मापदण्डका आधारमा सर्वाधिक चर्चामा रहेका र बिकेका पुस्तकको सूची सार्वजनिक गरिन्छ। द न्युयोर्क टाइम्स, हफिङ्टन पोस्टलगायत थुप्रै पत्रिकाले यस्ता किताबको सूची निकाल्छन्। कसैले १० हजार बिकेका किताबलाई बेस्टसेलरको मान्यता दिन्छन्, कसैले पाँच हजारलाई। तर, नेपालका प्रकाशकले भित्र्याएको यस्तो प्रचलनबाट पाठकहरू 'कुहिराको काग' बनिरहेका छन्। यसमा कुनै आधिकारिकता नभएको केही प्रकाशक स्विकार्छन्।
'यो सब प्रोपागन्डामात्र हो,' फाइनप्रिन्टका अजित बराल भन्छन्, 'बेस्टसेलर भनेर कसैले दाबी गर्दैमा विश्वास गरिहाल्नु हुँदैन।' प्रकाशनसँग सम्बद्ध संस्थाले पनि कुन आधारमा सर्वाधिक बेचिएका पुस्तक मान्नेबारे कुनै मापदण्ड तय नगरेको अवस्थामा हरेक प्रकाशक आफैंले आधार बनाइदिएका छन्। 
हचुवाको भरमा 'बेस्टसेलर बुक' निर्धारण गर्ने परिपाटी हरेक प्रकाशकसम्म छिरेको छ। तर, कसले निर्धारण गरिदिने? 'कुनै सरकारी निकायले यसबारे पहल गर्नुपर्छ,' बराल भन्छन्, 'या त प्रकाशनसँग सम्बद्ध संघसंस्थाले निश्चित आधार तय गर्न जरुरी छ।' 
व्यावसायिक प्रकाशन गृह स्थापना हुनुअघि खुलेका प्रकाशनले आफ्ना कृति छापिएको संख्या किताबमै खुलाउँथे। अहिले भने बढ्दो प्रतिस्पर्धाका कारण प्रकाशन गृहले पुस्तकको संस्करण या पुनर्मुद्रणमात्र उल्लेख गर्छन्, संख्या तोक्दैनन्। त्यसबाट कति संख्यामा पुस्तक प्रकाशन भयो र बजारमा गयो भन्ने थाहा पाउन कठिन भएको छ। 'पाठक झुक्याउन बढी पुस्तक बिकेको हल्ला फिँजाइन्छ,' लेखक नयनराज पाण्डे भन्छन्, 'यो सरासर विकृति हो।'
प्रकाशकले पुस्तक सर्वाधिक बिकेको प्रचार र विज्ञापन गरिरहे पनि त्यसअनुसारको लेखकस्व कतिपय लेखकले पाएका छैनन्। 'बेस्टसेलर घोषित पुस्तकबाट कर असुली भएको पारदर्शी नभएसम्म पत्याउन सकिन्न,' पाण्डे भन्छन्, 'त्यसैले यसको आधिकारिक मापदण्ड तोक्नैपर्छ।' 
बेस्टसेलरको सूचीमा पछिल्ला दिनमा कविताकृतिलाई समेत समावेश गर्न थालेका छन् प्रकाशकले। श्रवण मुकारुङको 'बिसे नगर्चीको बयान' प्रकाशित भएपछि कविताको बिक्री पहिलेभन्दा बढेको ठान्छन्, प्रकाशक। बेस्टसेलर भन्दैमा लेखक र प्रकाशकले चलाएको हल्लाको पछि नलाग्न मुकारुङ सुझाउँछन्। 'अझ प्रकाशकले ढाँट्नु भनेको खुट्टामा बन्चरो हान्नु हो,' उनी भन्छन्, 'कुनै कृति धेरै बिक्यो भनेर हल्ला फिजाउँदा प्रकाशकलाई नै घाटा हुन्छ।' 
मापदण्ड आ-आफ्नै 
सांग्रिलाले एक वर्षमा पाँच हजार प्रति बिकेका पुस्तकलाई 'बेस्टसेलर' तोक्ने गर्छ। चार वर्षअघिदेखि प्रकाशन थालेको सांग्रिलाले अहिलेसम्म छ पुस्तकलाई 'बेस्टसेलर' को ट्याग लगाइसक्यो। प्रबन्धक मणि शर्माका अनुसार नयनराज पाण्डेको 'लू' १० हजार, युग पाठकको 'उर्गेनको घोडा' छ हजार, शारदा शर्माको 'भुइँफूलको देश' पाँच हजार प्रति बिकिसकेको छ। यसै वर्ष प्रकाशित सरोजराज अधिकारीको 'चक्रव्यूहमा चन्द्रसूर्य' १० हजार, शारदा शर्माको 'ताप' पाँच हजार, श्याल्मा तेन्जिङ रिन्पोचेको 'प्रत्येक श्वासमा आनन्द' पाँच हजार प्रति बिकिसकेको उनी दाबी गर्छन्। 
रत्न पुस्तक भण्डारले एक वर्षभित्र एक हजार प्रति बिकेको पुस्तकलाई 'बेस्टसेलर' निर्धारण गर्छ। प्रबन्ध निर्देशक गोविन्दप्रसाद श्रेष्ठका अनुसार रत्न पुस्तक भण्डारबाट सबैभन्दा बढी बिकेको पुस्तक तारा राईलिखित 'छापामार युवतीको डायरी' हो। २०६७ पुसमा पहिलोपटक प्रकाशित पुस्तक दुई वर्षमा १४ हजारभन्दा बढी बिक्री भइसकेको छ। विमोचनको केही दिनपछि एकै दिनमा नौ सय प्रति बिकेको पुस्तकको एघारौं मुद्रण आइसकेको छ। 
देवेन्द्र भट्टराईको 'रेगिस्तान डायरी' को २०६७ मै तीन वटा प्रकाशन आयो, तीन हजार प्रति बिक्री भयो। 'कृतिको लोकप्रियता पाठकले नै निर्धारण गर्ने हो,' निर्देशक श्रेष्ठ भन्छन्, 'मदन पुरस्कार पाएका सात-आठभन्दा बढी पुस्तक पाँच हजारभन्दा बढी बिक्न सकेका छैनन्।' रत्न पुस्तकबाटै प्रकाशित पद्मश्री पुरस्कार पाएको गणेश रसिकको 'दसगजामा उभिएर' चार हजार बिकेको पुस्तक हो। उत्तम शान्ति पुरस्कार प्राप्त 'कहाँ गए ती दिनहरू' पनि चार हजार प्रति बिक्री भएको श्रेष्ठले दाबी गरे।
नेपालयले भने एक महिनामै पाँच हजारभन्दा बढी बिकेका पुस्तकलाई सर्वाधिक बिक्री भएको पुस्तकको सूचीमा राख्ने गरेको छ। नारायण वाग्लेको उपन्यास 'पल्पसा क्याफे' ५० हजार प्रति बिक्री भइसकेको प्रकाशक किरणकृष्ण श्रेष्ठको दाबी छ। आनी छोइङ डोल्माको 'फूलको आँखामा' तथा रवीन्द्र मिश्रको 'खान पुगोस्, दिन पुगोस्' पनि नेपालयबाटै छापिएका पुस्तक हुन्। तिनको बिक्री १५ हजार नाघिसकेको श्रेष्ठ बताउँछन्। उद्योगपति विनोद चौधरीको आत्मकथा १० हजार प्रति बिक्री भइसकेको उनी दाबी गर्छन्। 
पाँचदेखि छ हजार प्रति बिक्री भएका पुस्तकलाई फाइनप्रिन्टले सर्वाधिक बिकेको पुस्तकको सूचीमा राख्छ। फाइनप्रिन्टले प्रकाशन गरेको उपन्यास 'सेतो धरती' २० हजारको हाराहारीमा बिक्री भएको बराल दाबी गर्छन्। 'कर्नाली ब्लुज' १८ हजार प्रति बिक्यो भने 'समर लभ' झन्डै १० हजारको हाराहारीमा बिक्यो,' उनी भन्छन्।
सरकारी स्वामित्वमा सञ्चालित साझा प्रकाशनले एक वर्षमा कुनै पनि कृति पाँच हजार बिक्री भयो भने त्यसलाई 'बेस्टसेलर' ठहर गर्छ। प्रकाशनले वर्षभरि आफ्नो प्रकाशनबाट प्रकाशित सर्वोत्कृष्ट कृतिलाई साझा पुरस्कार पनि प्रदान गर्दै आएको छ। साझाबाट ४५ वर्षअघि प्रकाशित लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको 'मुनामदन' नेपालकै सर्वाधिक लोकप्रिय किताब मानिन्छ। 
प्रकाशक नै अन्योलमा 
हरेक प्रकाशकले फरक-फरक मापदण्डका आधारमा 'बेस्टसेलर' तोक्ने गरेका छन्। एक वर्षभित्र एक हजार बिकेको पुस्तकलाई 'बेस्टसेलर' मान्ने रत्न पुस्तक भण्डारका प्रबन्ध निर्देशक श्रेष्ठसँग सहमत छैनन्, नेपालयका किरणकृष्ण श्रेष्ठ। 'कुनै उत्कृष्ट पुस्तक बिक्री हुनलाई एक वर्ष कुर्नै पर्दैन,' उनको जिकिर छ, 'पहिलो प्रिन्टको एक महिनामै पाँच हजार प्रति बिक्यो भने त्यो बेस्टसेलर हो।'
नेपालको सानो बजार र धेरै पाठक नभएको तुलनामा हजार प्रति किताब बिक्री हुनु ठूलो कुरा भएको रत्न पुस्तकका श्रेष्ठको तर्क छ। 
'यहाँ त आफैंले निर्धारण गर्ने हो,' नेपालयका श्रेष्ठ भन्छन्, 'प्रकाशनको स्टकबाट गइसकेको पुस्तक पसलेहरूबाट बिक्यो-बिकेन अनुगमन गर्ने सिस्टमचाहिँ हामीकहाँ छैन।' विदेशतिर पुस्तकको कभरमा उल्लेख गरिने बारकोडका आधारमा बिक्री संख्या निर्धारण गर्ने गरिन्छ। श्रेष्ठले भने, 'आधिकारिक भएकाले कति प्रति छापियो भन्ने स्पष्ट थाहा पाउन सकिन्छ।' नेपालको पुस्तक बजार सानो भएकाले यसतर्फ चासो नदेखिए पनि कस्ता पुस्तकलाई सर्वाधिक बिकेको भन्नेबारे आधिकारिक मापदण्ड बनाउनैपर्ने उनी बताउँछन्। 
फाइनप्रिन्टका बराल पनि कति संख्यामा बिकेका पुस्तकलाई 'बेस्टसेलर' मान्नेबारे ठोकुवा गर्न सक्दैनन्। 'पाँचदेखि छ हजारजति बिक्यो भने बेस्टसेलर भन्दिने चलनचाहिँ छ,' उनी भन्छन्, 'तर कति अवधिसम्मको बिक्रीलाई आधार मान्ने भन्ने कुनै निर्धारण छैन।'
शर्माका अनुसार सांग्रिलाले पहिलोपल्ट दुई हजार प्रति पुस्तक छाप्छ। वर्षमा करिब तीन हजार पाण्डुलिपि आए पनि २० वटासम्म छनोटमा पर्ने प्रबन्धक शर्माले दाबी गरे। अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाका कारण प्रकाशकहरू व्यावसायिक हुन नसकिरहेको उनले सकारे। 
पुस्तक प्रकाशनपछि पाठकको हातसम्म पुगेर चर्चा नभएसम्म त्यसलाई सफल कृति मानिन्न। प्रकाशक या लेखकले आफ्ना पुस्तक बढी बिक्यो भनेर प्रचार गर्नुभन्दा पाठकले नै कृति मन पराएर त्यसको चर्चा गर्नु मुख्य कुरा हो। प्रकाशकले आफूलाई बिकाउन ठूलो संख्यामा पुस्तक बिकेको हल्ला फिँजाए पनि सो बापतको लेखकस्व लेखकले पाउँदैनन्। रत्न पुस्तक भण्डारका निर्देशक श्रेष्ठ भन्छन्, 'प्रकाशकले लेखकलाई ठग्यो भन्ने गुनासो यहाँमात्र होइन विश्वमै छ।' अहिले पाठक बढेको उनी स्विकार्दैनन्। 'पुस्तक बढी बिकेको होइन,' उनी स्विकार्छन्, 'लेखक र प्रकाशक आफैंले बढाएको हो।'
'ताप' उपन्यासकी लेखक शारदा शर्मा पहिलेजस्तो पुस्तक छापेर गोदाममै राख्नुपर्ने या उपहार दिएर सक्नुपर्ने अवस्था अहिले नभएको बताउँछिन्। 'प्रकाशकले भनेको पत्याउनुबाहेक अर्को विकल्प छैन,' उनी भन्छिन्। कुनै जमाना थियो, कसले छापिदेला र पाठकसम्म पुस्तक कसरी पुर्या उने भन्ने। अहिले युवा प्रकाशकको संख्या बढिरहेकोमा उनी ढुक्क छिन्। 
दौडमा साझा पनि!
साझा प्रकाशनका सूचना अधिकृत होम भट्टराईका अनुसार 'मुनामदन' ले अहिलेसम्म एक लाख ३० हजार प्रति बिक्रीको रेकर्ड राखिसकेको छ। 'मुनामदन' का साथै नेपाली पाठ्यक्रममा समावेश 'शिरीषको फूल', 'गौरी', 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे', 'बसाइँ', लगायतका अन्य पुस्तक बढी बिक्री हुने पुस्तक हुन्। 
विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाका उपन्यास, महेशविक्रम साहको 'छापामारको छोरो', प्रतीक ढकालका 'हिमालपारि पुगेपछि', 'सेती पनि, काली पनि', कृष्ण धरावासीको 'राधा', स्वामी प्रपन्नाचार्यको 'वेदमा के छ?', धुव्रचन्द्र गौतमको 'अलिखित', मदनमणि दीक्षितको 'माधवी' लाई साझाले 'बेस्टसेलर बुक' को सूचीमा राखेको छ। हरि भण्डारीको लघुकथासंग्रह 'काला सर्पको खोजी', गौरा प्रसाईंको 'मेरा जीवनका पाना', दिलीप साहको 'मुर्दा र काठमाडौं' कथासंग्रह साझाका सर्वाधिक बिक्री भएका पुस्तक हुन्। 
साझाले २०२६ सालदेखि वर्षभरि सर्वाधिक बिकेको किताब पत्ता लगाएर त्यसैलाई साझा पुरस्कार दिन थालेको हो। अहिले भने बिक्रीका आधारमा नभई उत्कृष्टताका आधारमा पुरस्कार दिन थालेको भट्टराई बताउँछन्। 'बजार, साहित्य, संस्कृतिलाई आधार मानेर पुरस्कार दिलाउँछौं,' उनी भन्छन्। साझाले सामाजिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक महत्त्वका आधारमा पहिलोपटक एक हजार एक सयदेखि पाँच हजार एक सय प्रतिसम्म पुस्तक प्रकाशन गर्छ। पुस्तक प्रकाशनपछि तिनलाई तीन श्रेणीमा वर्गीकरण गर्छ। एक हजार एक सय छापिएको पुस्तकको एक वर्षभित्र पहिलो संस्करण सकियो भने 'क' वर्ग, त्यत्ति नै संख्या तीन वर्षभित्र बिक्री भए 'ख' वर्ग र पाँच वर्षमा मात्र बिक्री भइसके 'ग' वर्गमा राख्ने गर्छ। साझाका धेरैजसो पुस्तक 'ग' वर्गमा पर्छन्। भट्टराई भन्छन्, 'चर्चामा ल्याउन धेरै बिक्यो भन्नु राम्रो होइन।' 
साहित्यकार सरुभक्तका तीन दर्जन कृति प्रकाशनमा छन्। २०४८ सालमा प्रकाशित उनको उपन्यास 'पागल बस्ती' ले मदन पुरस्कार पायो। अहिलेसम्म पनि उक्त पुस्तकको लोकप्रियता उत्ति नै छ। उनका कृतिमध्ये सर्वाधिक बिक्री भएको पुस्तक नै 'पागल बस्ती' हो। साझा प्रकाशनबाट प्रकाशित उक्त पुस्तकको आठौं मुद्रण बजारमा आइसकेको छ।
पाण्डुलिपि सुम्पिसकेपछि प्रकाशकलाई विश्वास गर्नु लेखकको कर्तव्य र बाध्यता पनि हो। प्रकाशकलाई जति रिझाउन सक्यो आफ्नो पुस्तकको प्रचार र विज्ञापनले आफैंलाई फाइदा हुनेमा लेखक विश्वस्त हुन्छन् नै। 'हामीले प्रकाशन गृहलाई विश्वास गर्नैपर्छ,' सरुभक्त भन्छन्, 'जति बढी बिक्न सक्यो उत्ति रोयल्टी आउने हुँदा त्यो त लेखकको फाइदा हो नि।' प्रकाशकले आफ्ना पुस्तक कति प्रकाशन गर्यो्, कति बिक्री गर्योद भन्नेमा उनी वास्ता राख्दैनन्। उनका उपन्यास 'समय त्रासदी,' 'चुली,' 'तरुनी खेती' दोस्रोपटक छापिइसकेका छन्। पहिले पुस्तक बिक्रीका लागि समस्या भए पनि अहिलेका पाठक र पुस्तक बजारप्रति उनी सन्तुष्ट छन्।
करको करकर 
पुस्तकको नाम नै तोकेर धेरै बिक्यो भन्नेले कर तिरेको हुनुपर्छ। पुस्तकमा मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट) लाग्दैन। साझा प्रकाशनका सूचना अधिकृत भट्टराई भन्छन्, 'साझा प्रकाशनले ठग्ने ठाउँ हुँदैन। एउटा पुस्तक छाप्न ११ ठाउँ दर्ता गरिएको हुन्छ।' प्रकाशन गृहले पुस्तक बेचेर आएको खुद मुनाफाबाट १५ प्रतिशत आयकर तिर्नुपर्छ। तर, व्यापार घाटामा देखाएर न्यूनतम आयकर मात्र तिर्ने प्रवृत्ति बढेको छ।
पुस्तकमा भ्याट नलाग्ने भएकाले धेरै परिमाणका किताब नेपालका प्रकाशनगृहले भारतमा पुस्तक छापेर ल्याउने चलन बढेको छ। छापेर ल्याएका पुस्तकमा भ्याट नलाग्ने भएकाले कतिपय प्रकाशकले एकोहोरो करमात्र तिर्ने गर्छन्। छपाइको कागज भारतबाटै ल्याउनुपर्ने भएकाले कर छल्न पुस्तक पनि उतै छापेर ल्याउने प्रकाशकहरू पनि छन्। 
'सेतो धरती' २० हजारभन्दा बढी बिक्री भएको दाबी गर्ने लेखक अमर न्यौपाने लेखक-प्रकाशकबीच समझदारी भइसकेपछि आफैंले खोजी गर्न पनि गाह्रो हुने बताउँछन्। 'प्रकाशकले यति बिकिसक्यो भनेपछि त पत्याउनै पर्यो नि,' उनले भने, 'निजी प्रकाशन संस्थाले पुस्तक संख्या उल्लेख गरिदिए पाठक र लेखकका लागि पनि राम्रो हुने थियो।' प्रकाशकबीच तीव्र प्रतिस्पर्धा बढिरहेकाले उनीहरूले झुक्याए लेखकसँगको विश्वास टुट्न सक्ने उनी बताउँछन्। 
'पुस्तक बढी बिकेको हल्ला चलाउने प्रकाशकसँग लेखकले रोयल्टी पनि दाबी गर्न सक्नुपर्छ,' रत्न पुस्तक भण्डारका निर्देशक श्रेष्ठले भने, 'पाँचसय किताब नबिके पनि सार्वजनिक कार्यक्रममा दुई हजार बिकेको दाबी गर्ने लेखक नेपालमै छन्।'

बेस्टसेलरका आ-आफ्नै मान -साझा प्रकाशन : एक वर्षमा पाँच हजार
-रत्न पुस्तक भण्डार : एक वर्षमा एक हजार
-फाइनप्रिन्ट : पाँच हजार (समयसीमा छैन)
-नेपालय : एक महिनामा पाँच हजार
-सांग्रिला बुक्स : एक वर्षमा पाँच हजार
-फिनिक्स बुक्स : छ महिनामा पाँच हजार
-ओरिएन्टल : एक वर्षमा २५ सय
-अर्किड : एक महिनामा दुई हजार

Thursday, February 21, 2013

My Novel is Finally Available in the Market

My novel, Akhyan Bhumari, is finally ready.  The one that I've been blogging about for the last couple of years.  Please buy.  Look at the shiny new cover:

And this is where you can get one (or two or, why the heck not, three):

View Larger Map

भृकुटी पुस्तक
प्रदर्शनीमार्ग, काठमाडौं, नेपाल
टेलिफोन: ९७७-१-४२२०६६०, ४२१८३५१

* Guarantee is subject to your being satisfied.
**This news release contains forward-looking statements that involve risks, uncertainties and assumptions. If such risks or uncertainties materialize or such assumptions prove incorrect, the results of this book's sales could differ materially from those expressed or implied by such forward-looking statements and assumptions. All statements other than statements of historical fact are statements that could be deemed forward-looking statements, including but not limited to statements of the plans, strategies and objectives of management for future operations; any statements concerning expected development, performance or market share relating to products and services; anticipated operational and financial results; any statements of expectation or belief; and any statements of assumptions underlying any of the foregoing. Risks, uncertainties and assumptions include the achievement of expected results and other risks that are described from time to time in various blog posts. This blog assumes no obligation and does not intend to update these forward-looking statements. If you read this far, then I have 1000 cubic feet of pure blue sky to sell you. And you may even get it for free!# And there's more! If you buy 1000 cubic fee of pure blue sky from me then I will give you another 1000 cubic feet of pure blue sky for free!##
# Free offer subject to certain terms and conditions that I don't feel like expressing here. 
## Second free 1000 cubic feet of pure blue sky available until supplies last.

Wednesday, January 30, 2013

घुम्ने मेचमाथि को? सायद केशव स्थापित, सायद बाबुराम भट्टराइ

This is great journalism.  Read the transcript of the interview with ex-KTM mayor Keshav Sthapit (the infamous guy with all those radical plans that were amply - and ably - caricatured by all those gaijatra prakashans back then, remember him?).  The piece was published on and they've also posted the video of the interview.  I do not doubt for a second that the current PM Bhabukram Bhattarai's administration is dysfunctional.  Whose hasn't?  I have also heard a lot about how her ladyship Hisila Yami [who represented my constituency at the now defunct CA] is, to put it mildly, a sourpuss with a power trip.  And "PAs" getting power trips and ruining things for everyone, just like Hisila's secretary Januka seems to have done, is nothing new either.  So I am pretty sure there's some truth to Sthapit's claims.  Having said all this, Sthapit has his own ax to grind and who knows how much of his blunt talk is purely to come off as sharp on attack - he's taken the matter to court and is probably on needles and pins.  Okay, that was a lousy attempt at being witty.  Mixing metaphors is not exactly my forte, as is mixing sophisticated drinks - I'd rather drink the Kool-Aid and call it a day rather than sip some shit mochhiato at a "cafe" like a fucking hipster would.  Oops, I did it again.  Calling Britney Spears.  On second thought, I don't think a Spear will really do much to sharpen my tool nowadays.  Getting older faster.

गड्यौला दिन नसक्दा हटाइएँ

एमालेबाट काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयरमा निर्वाचित भएपछि चर्चामा आएका केशव स्थापित त्यसपछि ज्ञानेन्द्रको शासनकालमा मनोनीत मेयर बने। अहिले तिनै स्थापितलाई माओवादीले काठमाडौं उपत्यका विकास प्राधिकरणमा ५ वर्षका लागि नियुक्त गरिएको थियो, तर ९ महिनाकै अवधिमा हटाएको छ। जसविरुद्ध उनी अदालतको शरणमा पुगेका छन्। कहिले माओवादीलाई ड्रेस, हतियार र रेडियो उपलब्ध गराएको तथा कहिले लभ पार्क निर्माण अनि कहिले टुँडिखेलमुनि भूमिगत पार्किङ बनाउने जस्ता महत्वाकाङ्क्षी योजना अघि सारेर चर्चामा आइरहने स्थापितले भने- प्रधानमन्त्री पत्नी हिसिला र उनकी सेक्रेटरीलाई रिझाउन नसक्दा प्राधिकरणबाट अयोग्यको बिल्ला लगाएर मलाई हटाइयो। यी र यस्तै विविध विषयमा नागरिकका रघुनाथ लामिछानेले स्थापितसँग गरेको वार्ताको विवरण :
अदालत जानुभयो रे। किन हो?
मलाई काठमाडौं उपत्यका विकास प्राधिकरणमा ९ महिनाअघि प्रमुखका रूपमा नियुक्त गरिएको थियो। अहिले काम गर्न नसकेको भन्दै अयोग्यको बिल्ला भिराएर निकाल्ने निर्णय गरियो। म त्यसैका विरुद्ध अदालत गएको।
तपाईंलाई प्राधिकरणमा लगिएकोचाहिँ किन?
एक दिन प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईले डाक्नुभयो। म गएपछि हिसिलालाई पनि बाहिर पठाउनुभयो र तपाईंसँग सिरियस कुरा गर्नु छ भन्नुभयो। त्यसपछि उहाँले एउटा सानो भूकम्प गए पनि काठमाडौं खत्तम हुन्छ, पानीको उस्तै समस्या छ, फोहोर उस्तै छ भन्दै उपत्यका बनाउनुपर्यो् भन्नुभयो। अनि मलाई तपाईं जस्तै मानिस चाहियो भन्नुभयो। त्यो सुनिसकेपछि मैले तपाईंकै पार्टीमा त्यस्ता थुप्रै मान्छे होलान्, खोज्नुस् न भनें। प्रधानमन्त्रीले आफ्नो पार्टीमा आफ्नो आइडियाअनुसारको उपत्यका बनाउन सक्ने कोही नभएको बताउनुभयो। त्यसपछि मलाई तपाईंले नै सहयोग गर्नुपर्योइ भन्नुभयो।
मलाई प्राधिकरण प्रमुखका रूपमा काम गर्न अनुरोध गरेपछि मैले केही सर्त राखें- प्राधिकरणमा एउटा छुट्टै कोष चाहिने, यसमा १ अर्ब रुपियाँ हुनुपर्ने, नियमित बजेट अर्को १ अर्ब चाहिने, कसैको भनसुन नमान्ने, प्रधानमन्त्रीबाहेक अरु कसैलाई रिपोर्टिङ नगर्ने आदि। उहाँले सबै मान्छु भन्नुभयो। अनि मन्त्रालय भौतिक योजना तथा निर्माण मन्त्रालय जान भन्नुभयो। त्यहाँ गएको त मन्त्री हृदयेश त्रिपाठीले प्राधिकरणमा त अर्कै मानिस सिफारिस भइसक्यो भन्नुभयो। म त छक्कै परें। भएछ के भने नियमावलीमा यसरी नियुक्त हुने व्यक्ति १० वर्षको अनुभवी तथा लब्ध प्रतिष्ठित हुनुपर्ने उल्लेख थियो तर ऐनविपरित नियमावलीबाट लब्ध प्रतिष्ठित भन्ने शब्द हटाएर मलाई नगरी अर्कैलाई नियुक्त गर्ने षडयन्त्र भएछ।
अनि प्रधानमन्त्रीकहाँ जानुभएन त?
गएँ नि। उहाँले तत्कालै मन्त्रीलाई फोन गर्नुभयो। बिहानै क्याबिनेट राख्नुभयो, नियमावलीमा संशोधन गरेर ४ बजेभित्र सोही दिन राजपत्रमा छपाउनुभयो र ५ बजे क्याबिनेट राखेर मलाई नियुक्त गर्ने निर्णय गराउनुभयो। यस अर्थमा मप्रति सुरुदेखि नै षडयन्त्र भएको हो। जुन ननिकालुन्जेल कायम रह्यो।
हटाइयोचाहिँ कसरी?
मेरोबारेमा छानबिन गर्न एउटा समिति बनाइएको थियो। उक्त समितिले प्रतिवेदन दिएछ। त्यसमा 'ठोस नतिजा आउने काम नभएको' भन्ने उल्लेख छ रे। मलाई स्पष्टीकरणको मौकासमेत नदिई निकाल्ने निर्णय भयो। म स्थापित हुँ, किन बिस्थापित हुने बित्थामा?
प्रधानमन्त्रीले त्यति माया गरेर र विशेष पहलकदमी गरेर लगेको मान्छे, निकाल्नुपर्नेसम्मको अवस्थाचाहिँ कसरी आयो?यसका केही कारण छन्। पहिलो- मेरो छोरा फिनल्याण्डमा पढ्दैछ। ऊ अकस्मात बिरामी भएको खबर आयो। म त्यसतर्फ जानुपर्ने भयो। यो कुरा थाहा पाएपछि द्वारिकाज होटलकी साहू अम्बिकाकी छोरी सङ्गीताले बोलाउनुभयो। अनि उहाँले भन्नुभयो कि काठमाडौंको फोहोर व्यवस्थापनको ठेक्का त्यहाँको कम्पनीले पाएको छ। नेपालबाट एउटा टोली गएर उनीहरुसँग भेटेर 'ओके' गरेपछि मात्र उनीहरु काम गर्न आउँछन्। अहिलेसम्म कोही गएको छैन। तपाईंहरुले नै त्यसका लागि पनि पहल गरिदिए राम्रो हुन्थ्यो। खर्च सबै सोही कम्पनीले बेहोर्छ।
कुरा बुझ्दा १० लाख भए खर्च पुग्दोरहेछ। अर्को कम्पनीले आफूले ठेक्का पाउनका लागि त्यो कम्पनी नआओस् भनेर फोर्स लगाई बजेट निकाशा रोकेको रहेछ। मैले राम्रै कुरा हो, हुन्छ भनें। हिसिलाले आफ्नी सेक्रेटरी जानुकालाई पनि यो टोलीमा राख्न भनिन्। मैले राखिदिएँ। १२ जनाको टोली तयार भयो। जानु केही दिनअघि एक्कासि सङ्गीताले उक्त कम्पनी नेपालको पारा देखेर हैरान भएकाले यहाँ नआउने निर्णय गरेको सुनाइन्। ३ वर्षदेखि उक्त कम्पनीलाई यसैगरी झुलाइएको रहेछ। त्यसपछि जाने कुरै भएन। त्यही कुरा हिसिलालाई सुनाएँ।
अनि हिसिलाले मलाई झुट बोल्ने मान्छे भनेर आरोप लगाइन्। यस्तो झुट बोल्नेको क्षमतामाथि नै मलाई शंका लाग्यो भनिन्। उनकी सेक्रेटरी पनि आगो भइन्। मलाई धेरै पटक हकारिन्। हिसिलाको चिन्ता फोहोर उठाउने कम्पनी नआउने भयो भन्नेमा हैन, उनको सेक्रेटरी फिनल्याण्ड जान पाइनन् भन्नेमा रह्यो। हुन त पछि जानुकालाई ब्याङ्कक पठाइदिएँ तर पनि फिनल्याण्ड नलगेको भनेर अहिलेसम्म पनि कचकच कचकच, हैरान भइसकें।
अन्य कारण?
गएको तिहारमा जानुकाले तपाईंको घरमा देउसी खेल्न आउँछौं सहयोग गर्नुपर्छ नि भनेर फोन गरिन्। २०० जना आउँछौं भनिन्। मैले हुन्छ, मासुभात खुवाइदिउँला भनें। तर उनले योसँगै ६ अङ्कमा चन्दा दिनुपर्ने बताइन्। उनको पछि बस्नेले हुँदैन, ७ अङ्कमा दिनुपर्छ भनेर कराए। मैले कुनै हालतमा सक्दिन भनें। जाबो १०-२० लाख रुपियाँ पनि दिन नमान्नेलाई के राख्नु प्राधिकरणमा भन्न थाले। अनि मैले मेरो घरमा देउसी खेल्नै नआउ भनें। त्यहाँबाट पनि उनीहरु रिसाए।
यत्ति नै कारणमा निकाले त तपाईंलाई प्राधिकरणबाट? अरु केही कारण होला?
के हुनु, ठूला योजना ल्यायो भने हिसिला आफैं रिसाउने। अनि यस्ता योजना नल्याउ भन्ने। कुनै योजना लग्यो कि 'खालि बल्छी हाल्ने, गड्यौंला नहाल्ने' भन्थे उनीहरु। के गड्यौंला हाल्ने, खान्छ कि खाँदैन भन्यो भने गड्यौंला हालेर त हेर्नुस् भन्थे। मेरो ९ महिनाको पूरै अवधि यस्तै गड्यौंला विवादमा बित्यो। खाली अरबौंको काम भइरहेको छ, केही गर्नुपर्यो भनेर टोकसिरहने, काम भएको छ त मेरो अन्तर्गत भएको हो र? मेरै अन्तर्गत भए पनि म केही गर्न सक्दिन भनें। उनीहरु झन् रिसाउँथे।
तपाईं प्रधानमन्त्रीबाहेक अरुलाई रिपोर्टिङ गर्दिन भनेर नियुक्त भएको मान्छे। किन हिसिला र जानुकालाई रिपोर्टिङ गर्न जानुहुन्थ्यो त? यही कुरा प्रधानमन्त्रीलाई किन भन्नुभएन?बोलाउँथे। फेरि श्रीमतीको कुरा श्रीमान्लाई के भन्नु जस्तो लाग्यो।
खाने मुखलाई जुङ्गाले छेक्दैन भन्छन्, तपाईंले पनि त ९ महिनामा केही गर्न सक्नुभएन नि?
अरे बाबा के गर्ने मैले? तलबबाहेक सुको निकासा भएन त! पैसा नलाग्ने सङ्गठन तालिका बनाएँ, बजेट प्लानिङ गरें। शहरी विकास प्राधिकरण ऐन ल्याउने र त्यसअन्तर्गत १४ वटा प्राधिकरण गठन गरेर काम गर्ने अवधारणा ल्याएँ। १४ प्राधिकरणका लागि प्रधानमन्त्रीले मानिस खोजसमेत भन्नुभयो। तर काम गर भन्ने पैसा भने दिँदै नदिने। अनि मैले काम गरेन भन्न मिल्छ? केले गर्ने? कसरी गर्ने काम?
भनेपछि प्रधानमन्त्रीकै कारण तपाईंले काम गर्न पाउनुभएन?
उहाँले सम्बन्धित कर्मचारीलाई निर्देशन दिने। नदिने हैन। तर मान्दा रहेनछन्। झपारेको पनि सुनेको छु मैले। तर कार्यान्वयन नै नहुने। शहरी विकास मन्त्रालय गठन भएपछि त्यो मन्त्रालय प्रधानमन्त्रीले नै हेर्ने हुनुभयो। म एकदम खुशी भएँ। अनि काम अघि बढाउने उद्देश्यले सङ्गठन तालिका, दरबन्दी आदि लिएर गएँ, तर त्यहाँका उच्चपदस्थ कर्मचारीले सहयोग गर्नु त कता हो कता, उल्टै यो ठीक छैन भनिदिए।
अरु के कुरा गर्ने, मेरो कार्यालयमा बस्ने फर्निचरसमेत मेरो घरबाट लानुपर्योए। टावेलसमेत आफैं किनें। साइनबोर्डसमेत नभएको अफिसको के कुरा गर्नु? अनि उल्टै मैले काम गरेन भन्न पाइन्छ? एक दिन सरोकारवालाहरुलाई बोलाएर प्रधानमन्त्रीले किन प्राधिकरणलाई सहयोग नगरेको? के म जङ्गबहादुर बनेर देखाइदिनुपर्यो भनेर झपारे पनि। उनी बेलाबेला झपार्छन् पनि, कर्मचारी जति गरे पनि सहयोग गर्दैनन्, के हो के, बुझ्नै सकिएन।
भनेपछि काम नभएकै कारण हटाइएको रहेछ?
पख्नुस्, म हटाइनुका अरु पनि केही कारण भन्नैपर्छ। मसँग पुरातत्व विभागका पदाधिकारीले तीलगङ्गाबाट गुह्येश्वरी जाने बाटो बन्द नगरे युनेस्कोले उक्त क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीबाट हटाउने भएकाले त्यो बाटो रद्द गर्न आग्रह गरे। मैले सबैतिर बुझें। सेनासँग पनि कुरा गरें। कुरा ठीकै लाग्यो। अनि उक्त बाटो रद्द गर्नुपर्छ भनें। तर उक्त बाटो हिसिलाको सांसद विकास कोषको पैसाबाट खोलिएको रहेछ। मलाई के थाहा? त्यसबाट पनि उनी फायर!
अर्को सार्वजनिक गर्नैपर्ने कुरा पनि छ- 'मिडिल इष्ट'तिर काम गर्ने जन्मजय ढकाल भन्ने एक जना छन्। उनका श्रीमतीमध्ये एउटी हाल काभ्रेकी एसपी गीता उप्रेती पनि हुन। जन्मजय र गीताबीच सम्पत्ति झगडा छ। एकदिन कुरैकुरामा मेरो साथीले ब्यापारका क्रममा जन्मजयलाई ७० लाख दिन बाँकी रहेको प्रसङ्ग आयो। गीता, हिसिला र जानुका राम्रो हिमचिम भएका मानिस रहेछन्। त्यसपछि हिसिलाले जन्मजयलाई तिर्नुपर्ने ७० लाख गीतालाई दिलाइदिन भनिन्। मैले यो मेरो वसको कुरा होइन भनेपछि जसरी पनि दिलाइदिनुपर्छ भनेर जबर्जस्ती कुरा गरिन्। त्यो मैले सक्ने कुरा थिएन, यसबाट पनि उनी मसँग एकदमै रिसाइन्। अदालतले समेत उनीहरुको झगडामा एकले अर्कोलाई केही दिनु नपर्ने फैसला गरिसक्यो, तर पनि हिसिला मलाई जसरी पनि दिलाइदेउ भनेर दबाब दिएको दियै। मलाई निकाल्ने वातावरण यसरी तयार हुँदै गयो र अन्ततः निकालियो पनि।

भनेपछि प्रधानमन्त्री पत्नी र उनकी पनि सेक्रेटरी रिजाउन नसक्दा पदबाटै हात धुनुपर्यो?
कस्तो गजब भने नि मलाई निकाल्ने निर्णय भएर म अदालत गइसकें, त्यही पनि जानुकाले फोन गरेर १० गते (अस्ति) २० लाख र केही दिनपछि २० लाख दिने भए ३ महिनाका लागि म्याद थप्ने रे! भन्दैथिइन्। त्यसपछिचाहिँ यही सरकारकै ठेगान छैन, ३ महिनाचाहिँ थपिदिन्छौं भन्छ बा! मलाई पैसा दिई दिई किन थपाउनुपर्योत म्याद? फेरि म त अदालतै पुगिसकें त यो निर्णयविरुद्ध। त्यति पनि थाहा छैन तिनीहरुलाई, कस्ता मान्छे रैछन्!
तपाईं त प्रचण्डको मित पनि। आफूलाई यसरी निकालेको कुरा प्रचण्डलाई भन्नुभएन?
हेर्नूस्, यो मितको प्रसङ्ग पनि बडो गजवको छ। माओवादी सार्वजनिक भएको १५-२० दिनमै प्रचण्ड र बाबुराम मेरो घरमा आए। मैले खाना खाने प्रस्ताव राखें। तर बाबुरामले नखाउँ भन्दाभन्दै प्रचण्डले चाहिँ मान्नुभयो। त्यही बेला मैले उहाँहरुलाई काठमाडौं विकासबारे आफ्ना धारणा राखें। काठमाडौंको जाम, फोहोरमैला समस्या, सुकुम्बासी, पानी आदि समस्या समाधानको उपाय सुझाएँ। मेलम्चीको सेयर सर्वसाधारणलाई बेचौं, यसबाट उनीहरुको सोझो चासो र संलग्नता हुन्छ, अनि काम पनि अघि बढ्छ भनें। यी सबै कुरा सुनेपछि प्रचण्डले भने- गुलेलीबाट आन्दोलन सुरु गरियो। तर विकासचाहिँ गर्न सकिन्छ जस्तो लागेको थिएन तर अब तपाईंको कुरा सुनेपछि भने म विकास गर्न सकिने निष्कर्षमा पुगें। हाम्रो कुरा फ्युजन भयो, हामी मित भयौं। त्यसपछि बाबुरामले बाहिर रहेका सबैलाई पनि भित्र बोलाउनुभयो र मित लगाएको घोषणा भयो। ताली बज्यो।
अनि प्रचण्डकी श्रीमती र तपाईंकी श्रीमती पनि मितिनी...?
त्यसको एक सातापछि फेरि प्रचण्ड र सीताजी आउनुभयो। अनि प्रचण्डले भन्नुभयो- विकास कसरी गर्न सकिन्छ भन्नेबारे तपाईंले बताएका सबै कुरा यिनलाई भनें। मैले तपाईंले भनेजसरी व्याख्या गर्न सकिन। अनि यिनी एकदम उत्सुक भएर तपाईंकै मुखबाट सुन्छु भनेर आएकी हुन। त्यही बेला उहाँले नै सीताजी र मेरी श्रीमतीबीच मित लगाउने प्रस्ताव राख्नुभएको हो। तर मेरी श्रीमती अलि फरकखालकी छिन्, उनले मानिनन्।
त्यही त, त्यति राम्रो सम्बन्ध भएर पनि अहिलेको कुरा किन प्रचण्डलाई नभनेको भन्या?
हेर्नूस्, हिसिला भौतिक योजना मन्त्री भएका बेला बाबुरामले फोन गरेर तिनलाई मन्त्रालयको काममा सघाइदिनुपर्योन भन्नुभयो। ल न त जानेको सघाइदिउँ भनेर गएँ पनि। एक दिन वाइसिएलको नेता सागर आएर ...हाम्री दिदीसँग किन आएको, यहाँ के काम छ, गइहाल' भनेर थर्काए। कुटौंलाझैं गरे। यो सबै दृश्य देख्दा पनि हिसिलाले खासै केही भनिनन् सागरलाई। यो कुरा बाबुरामलाई भनें। उहाँले बालाजुमा हाम्रो विस्तारित बैठक हुँदैछ, त्यसपछि पार्टीमा मेरो पकड बलियो हुन्छ, अनि म तपाईंलाई पूरा प्रोटेक्सन गरौंला भन्नुभयो। अब यस्तो अवस्था छ, त्यही भएर कसलाई के भन्ने। कहिले को बलियो भएर सुरक्षित हुनुअघि नै मारिएँ भने के गर्ने भनेर उनीहरुको सङ्गत नै छाडिदिएँ। त्यहाँमाथि पनि मेरो झन् धेरै समय भयो मितसँगै भेटघाट नभएको।
तपाईं त माओवादीलाई सशस्त्र युद्धकालमै रेडियो, आर्मी ड्रेस व्यवस्था गरिदिने मान्छे, उल्टै वाइसिएल नेताले तपाईंलाई नै थर्काए त?
हो, मैले उनीहरुलाई यस्तो सहयोग उपलब्ध गराएको हो। माओवादीसँग पहिलो पटक वार्ता हुने भएपछि टोली काठमाडौं आयो। वार्ता विफल भएपछि उनीहरुलाई कसैले पनि होटलमा राख्न मानेनछन्। कृष्ण केसीले मेरो घरमा राखिदिनुपर्योल भने। मैले हुन्छ भनें। त्यही क्रममा कुराकानी हुँदा मैले रेडियो ल्याउनूस्, टिभी खोल्नूस् भन्ने सल्लाह दिएँ। ड्रेस तयार पार्नूस् भन्ने सल्लाह दिएँ। बादल र महराले सहयोग गर्नूस् न त भन्नुभयो। मैले गर्दिन्छु भनें। भोलिपल्ट उनीहरु मेरो घरबाट बाटो लागे। भागे भनौं। त्यसको भोलिपल्ट त दाङ हानिहाले। त्यसपछि त उनीहरुलाई राखेको भनेर सबै मप्रति फायर? परेन विपत्?
तिनै कृष्ण केसीले एफएमबारे सोधे। मैले सबै बताइदिएपछि उनैमार्फत् ३५ लाख रुपियाँ ल्याएर दिए। मैले अमेरिका पुगेर ६ वटा स्टेशनका लागि पुग्ने सामान ल्याइदिएँ आफैं। चाइना गएर कपडा र जुत्ता बन्दोबस्त गरिदिएँ। हतियारको कुरा गरिदिएँ। तर दुर्भाग्यवश, यो कुरा राजाकहाँ पुर्याइदिएछन्।
अनि राजाले बोलाए कि कसैमार्फत् केही सन्देश आयो त्यसपछि?
दशैंको बेला थियो, सेनाको एउटा ठूलै मान्छेले टीका लगाउन आउ भन्यो। मैले कहिल्यै नबोलाउने मान्छेले किन टीका लगाउन बोलायो भनेर आउन्न भनें। तर उसले दुवैले दुवैको हातबाट टीका लाउनु राम्रो हुन्छ भन्दै करै गर्योा। त्यसपछि गएँ। अनि उसले रक्सी निकाल्यो र माओवादीका लागि हतियारको कुरा गरेको कुरा राजाकहाँ पुगेको जानकारी गरायो। सँगै भन्यो कि तँलाई मार्न एउटा टीम नै गठन भएको छ भागिहाल्। नभन्दै भोलिपल्टै भागें अमेरिका। माओवादीलाई सहयोग गरेवापत झण्डै यसरी ज्यानै गएको मान्छेलाई उल्टै माओवादीले दुःख दिइरहेको छ हेर्नूस् न। के भन्ने अब?
कहिले एमाले, कहिले माओवादी, कहिले प्रजा परिषद्, के हो तपाईं त बुझ्नै नसकिने मान्छे पो हुनुहुँदोरहेछ त?
हेर्नूस्, म प्रजा परिषद्को अध्यक्ष हुनुको पनि कारण छ- जब म सेनाको सल्लाहअनुसार भागेर अमेरिका गएँ, कि उतै बस्नुपर्यो कि त नेपालमा आउन राजाको आँखामा छारो हाल्न सक्नुपर्थ्यो। मैले यसो सोचें, प्रजा परिषद्का रामहरि शर्माका छोरा मेरा साथी थिए। अनि उनीमार्फत् प्रजा परिषद् युवा नेतृत्वको हातमा जानुपर्ने प्रस्ताव अघि बढाएँ। र, प्रस्ताव आए आफैं यो जिम्मेवारी सम्हाल्ने पनि बताएँ। नभन्दै प्रस्ताव आयो र अध्यक्ष बनें। राजालाई जोगाउने पार्टीको अध्यक्ष भएपछि ममाथि राजाले शंका गर्ने अवस्था भएन। यसरी नेपालमै बस्नका लागि राजाले शंका नगरुन् भनेर मात्र म प्रजा परिषद्मा गएको हुँ। त्यसमार्फत् गर्न त के नै सकिन्थ्यो र? मैले आफूले कमाएको १५-२० लाख रुपियाँ भने प्रजा परिषद्मा लागेर सिध्याएँ। अर्को कुरा म माओवादी त हुँदै होइन।
तपाईं के त?
म एमालेको साधारण सदस्य तर बल्खु नजाने।
आफ्नै कार्यालय नजाने पनि सदस्य हुन्छ?
बोलाउँदैनन्, किन जाने?
सबै साधारण सदस्यलाई आउ भनेर सम्भव होला र त्यत्रो पार्टीमा?
त्यो त हो, जिम्मेवारी पनि खासै छैन।
जिम्मेवारी पार्टीले दिने कि, आफूले खोज्ने?
चुनाव लडेको केन्द्रीय सदस्यमा, हारियो। त्यसपछि जिम्मेवारी हुने कुरै भएन। कस्तो भयो भने मलाई महाधिवेशनका बेला केपी ओली र बामदेव गौतम दुवैले हाम्रो तर्फबाट उठ्नुपर्छ भने। मैले यसो कुरा सोच्दा बामदेवतर्फबाट उठ्नुपर्ला भन्ने सोच बनाएँ। उम्मेद्वारी दिने दिन बामदेव बिरामी पर्नुभयो, उहाँको मुखै बाङ्ग्यो, उता केपीसँग पनि टाढा भइहालियो। त्यही भएर मलाई साथ दिने कोही पनि भएन। ५ सय चानचुन भोट ल्याएर पनि हारें। बामदेवको मुख बाङ्गिनु नै मेरो भाग्य बाङ्गिनु भयो। अहिले जिम्मेवारीबिहीन भएको त्यही भएर हो।
तपाईंलाई ज्ञानेन्द्रको मान्छे पनि भन्छन्, उनको शासनकालमा तपाईं काठमाडौंको मेयरमा मनोनीत पनि हुनुभयो। ज्ञानेन्द्रसँग पनि राम्रै हिमचिम छ जस्तो छ त?
हेर्नुस्, म निर्वाचित मेयर भएकै बेला ज्ञानेन्द्रले निर्मल निवासमा बोलाए। आफूले गरेका काम, भावी योजना आदि लिएर गएँ। मलाई काठको सामान्य कुर्सीमा बस्न भने। मैले बसाई कम्फर्टेबल भएन भनें। अर्को कुर्सी मगाइदिए। कुरा सुरु गर्दा उनी टाढा बसे, मैले कानमा समस्या भएकाले वरै बसौं भनें। उनी वरै आए। मैले बोल्न लागेपछि काठको ठूलो कलम लिएर टिप्न थाले, मैले टिप्ने भए कुरा नगर्ने भनें। त्यो पनि माने। उनले सोधेका सबै कुराको उत्तर दिएँ। उनका सचिव पशुपतिभक्त महर्जनले बेलाबेला आँखा सन्काउँथे, उनले भयो भनेको रहेछ, मैले त ठीकै छ भन्ठानेको बुझें र झन् कुरा गरिरहें।
कुराकानीकै क्रममा राजाले राजतन्त्रको भविष्य के हुन्छ भनेर सोधे। मैले ठीक छैन भनिदिएँ। अनि उनले के गर्ने त भने। मैले नागार्जुनलाई लभ पार्क बनाइदिएमा केही लम्बिने सुझाव दिएँ। लभ पार्क बनाइदिए त्यहाँ दैनिक हजारौं युवायुवतीले रमाइलो गर्न पाउने भएकाले त्यो पुस्ता राजतन्त्रको पक्षमा हुने सक्ने बताएँ। यो सुनेपछि पहिलेदेखि नै रिसाएका ज्ञानेन्द्र आगो भए। उनको घोक्रो फुलेको बाहिरैबाट देखिन्थ्यो। उनी रिसाएपछि यसैगरी घोक्रो फुलाउँदा रहेछन्। अनि बढी कुरा नगर्न चेतावनी दिए। राजा, पानी र आगोसँग नजिक नहुनु भन्थे हो रहेछ सरकार भन्दै म निस्कें।
बाहिर निस्केको मात्र के थिएँ, राजाका मान्छे विवेक शाह, पशुपतिभक्तलगायत्ले थर्काए। ४० मिनेट भनेको डेढ घन्टा कुरा गर्ने, जथाभावी बोल्ने भनेर पिटौंलाझैं गरे। यो गलफती सुनेर राजासमेत बाहिर निस्के, म बाहिरिएँ। यसरी निस्केको मान्छेलाई फेरि कमल थापाले बोलाएर ज्ञानेन्द्रकै पालामा मेयरमा बसिदिन प्रस्ताव गरे बा! मैले पनि विकास गर्न यो वा ऊ पार्टीको हुनुपर्छ भन्ने ठानिन र मेयरमा गएँ। जसले जसरी बुझे पनि हाम्रो सम्बन्ध भनेको यस्तै हो।
तपाईं खेलकुद परिषद्को सदस्यसचिव पनि हुनुभयो। खेल नेताका रूपमा केशव स्थापित सफल मान्छे कि असफल?
खेलकुद क्षेत्रमा जम्मा दुई जनाको नाम आउँछ- शरदचन्द्र शाह र केशव स्थापित। यी दुई मात्र सफल भएकाले नै नाम आएको हो।
मैले चार रुपियाँको चना र चिउरा खानेलाई टन्न खाजा खान सक्ने बनाएँ। विचरा, आम्दानी नै थिएन, कहाँबाट राम्रो खाजा पाऊन्? मैले एक लट १९३, अर्को लट १४३, फेरि २२ गरी धेरै जनालाई रोजगार दिलाएँ। यसरी मानिस राख्दा पार्टी हेरिन, विचार हेरिन। यही कारण धेरै मानिस निर्धक्करूपमा खेलकुद क्षेत्रमा लाग्न सके।
प्रजातान्त्रिक राष्ट्रिय युवा सङ्घको नेता पनि हुनुभयो। कस्तो रह्यो युवा सङ्घमा बस्दाको अनुभव?
युवा सङ्घ गठनको अवधारणा नै मेरो हो। झण्डादेखि सबै मेरै सोचको उपज हो। पार्टी अध्यक्ष मनमोहन अधिकारीले आफ्नो पार्टी धेरै ठूलो भइसकेकाले चुनावमा २८ देखि ३२ सिट ल्याउँछ भनेर भाषण गरे। त्यो पनि उनलाई लागेको भन्दा अझै बढाएर भनेका थिए तर युवा सङ्घले ड्राइभ गरेकाले यो चुनावमा एमालेले ६९ सिट जित्यो। त्यहीँबाट पनि मेरो नेतृत्व कस्तो थियो भन्ने प्रष्टिन्छ। त्यसमा पनि २५ सिट त एकदम कम अन्तरको मतले मात्र हारिएको थियो।
मान्छेहरु केशव स्थापित हावादारी हो भन्छन् नि? कहिले च्छो-रोल्पाको पानी मिनरल वाटर बनाएर सिङ्गापुर लैजाने कुरा गर्छ, कहिले टुँडिखेलमुनि भूमिगत पार्किङ बनाउने कुरा गर्छ, यस्तै गफमात्र दिन्छ भन्छन् त?हो, यसबारेमा ममाथि धेरै नै प्रहार हुने गरेका छन्। तर मैले भनेका सबै कुरा साँचो हुन् र गर्न पनि सकिन्छ। यो नबुझ्नेले मात्र मलाई गफाडी भनेका हुन।
कसरी सम्भव हुन्थ्यो यस्ता काम? तपाईंले भनेजस्ता काम त एउटा पनि भएका छैनन् त?
मसँग डोनर छन्। कम्तिमा उनीहरुलाई रोक्नुभएन। वैदेशिक सहयोग लिनसमेत रोक्ने, आफू पनि पैसा नदिने, अनि कसरी काम हुन्छ? काम गर्न नदिने अनि स्थापित हावादारी हो भन्न पाइन्छ? फुटबल खेल्न त टीम चाहिन्छ, रेफ्री चाहियो, खेलाडी चाहियो, गोलकिपर चाहियो। गोलपोष्ट नै नभई कहाँ गोल गर्ने? सरकारले टिम त बनाइदेओस्, अनि म हावादारी हो कि होइन देखाइदिन्छु। तर खोइ सहयोग राज्यबाट?
अदालतले जिताइदिए त फेरि प्राधिकरण गइहाल्नुहुन्छ, हराइदियो भने के गर्नुहुन्छ?
उही योगा, उही ध्यान, उही व्यापार। अर्थात् पुरानै दिनचर्यामा गइहाल्छु।
राजनीतिचाहिँ नगर्ने?
यी सबै कामलाई प्राथमिकता दिएर पनि राजनीति सँगै लैजान सकिहालिन्छ नि। एउटा गर्ने भनेको अर्को छाड्ने भन्या हैन।
मुलुकमा अहिले जारी राजनीतिक गतिरोधको निकाश के हो?
मलाई यस्ता कुरामा खासै मतलव छैन अचेल।
राजनीति गर्छु भन्ने, अनि यस्ता कुरामा मतलव गर्दिन भन्न मिल्यो र?
हुन त म गएपछि के गर्छु भन्ने प्रष्टता भएन तर पनि सुशील कोइरालालाई प्रधानमन्त्री बनाएर अघि बढ्दा मुलुकमा जारी राजनीतिक गतिरोधले निकास पाउने सम्भावना बढी देख्छु।